Schatgraven naar religieuze kunst in Maastricht

Maastricht heeft al zeker 2000 jaar een rijke religieuze voedingsbodem. De stad koestert een groot aantal katholieke gebruiken en een breed scala aan monumentale kerken en kloosters bepaalt het hedendaagse straatbeeld en de skyline van Maastricht. Loop je de ‘Art & Icons Walk with Tefaf’ dan bezoek je enkele van deze iconische gebouwen, die we gerust kunstschatten mogen noemen. Architectonische hoogstandjes en schatkamers met verrassende collecties van goddelijke schoonheid. Wat kenmerkt deze rijke religieuze geschiedenis? En welke schatkamers zijn het bezoeken meer dan waard?

Religieuze hart

Omdat er in de Romeinse kelder Derlon archeologische resten van een tempel te zien zijn, mogen we hier best spreken van een ‘religieuze schatkamer’. Uit de kostbare vondsten valt af te leiden dat er offers gebracht zijn om de god Jupiter gunstig te stemmen. Na de romeinse tijd zijn het de christelijke heiligen die als goden vereerd worden. De gelovigen die in vroeger tijden vaak lijden door honger, ziektes en of oorlogen, hopen dat ’de goddelijke bemiddelaars’ troost brengen.

Museumkelder Derlon Hotel

Mariakerk

De oudste kerk van Nederland, de Onze Lieve Vrouwebasiliek, gewijd aan de Heilige Maria, ligt vlakbij aan het plein met dezelfde naam. De donkere romaanse kerk is een schatkamer ‘pur sang,’ alleen al vanwege de kooromgang in de oostzijde. De zuilengalerij heeft twee etages en telt in totaal 30 kapitelen met veelal Bijbelse voorstellingen, die gezien worden als topstukken uit de romaanse bouwkunst. De OLV-basiliek telde ooit 33 heiligenaltaren. Hun aanwezigheid was een grote bron van inkomsten voor de kerk en verklaart mede de aanwezigheid van ontelbare kerkschatten. Twee laatgotische heiligenbeelden die nu nog deel uitmaken van de kerkschat en opvallen door hun kwaliteit, worden toegeschreven aan Jan van Steffenswert. Het gaat om ‘Sint Anna ten Drieën’, een beeldengroep met grootmoeder Anna, moeder Maria en het kindje Jezus aan de oost-kant van de kerk. Het tweede topstuk staat bij de entree: een beeld van de Heilige Christoffel. Hij is de beschermer van de reizigers en dus ook van de pelgrims die al eeuwenlang de kerk bezoeken.

Onze Lieve Vrouwebasiliek

Nice to know

‘Beeldsnijder’ Jan van Steffenswert (ca. 1460 - na 1538), die laatgotische sculpturen maakte, had waarschijnlijk zijn atelier aan de Mariastraat. Enkele van zijn werken zijn gesigneerd. Dit geeft aan dat hij zichzelf al als kunstenaar zag en niet als een ‘gewone’ ambachtsman. Hij staat daarmee aan het begin van een ontwikkeling waarin de kunstenaar zelfbewuster wordt. Deze houtkunstenaar is één van de vele kunstenaars die profiteerden van de grote vraag naar religieuze kunst door de ruime aanwezigheid van kerken en kloosters in Maastricht.

 

Schatkamer Onze Lieve Vrouwebasiliek

De schatkamer, die tegen betaling te bezoeken is, laat zien dat de OLV-basiliek een echte pelgrims- en bedevaartkerk is. Je kunt bijvoorbeeld ‘de gordel van Maria’ bewonderen in een speciaal schrijn. Het is een deel van de riem die de moeder van Jezus gedragen zou hebben tijdens haar zwangerschap. Het relikwie wordt al eeuwenlang tijdens de zeven jaarlijkse Heiligdomsvaart door de stad gedragen. De schatkamer herbergt verder heel veel schitterend edelmetaal en -stenen verwerkt in ‘liturgisch vaatwerk’ in de diverse kunststijlen. Naast de in- en uitgang van de OLV-basiliek is de kapel met het Mariabeeld ‘Sterre der Zee,’. Dagelijks worden hier maar liefst duizend kaarsen gebrand.

Sterre der Zee in de Onze Lieve Vrouwebasiliek

Nice to know

De aanbidding van overblijfselen en toebehoren van de heiligen -zogenaamde relikwieën of relieken- neemt een hoge vlucht in de loop der eeuwen. De gelovigen willen letterlijk zo dicht mogelijk bij de heiligen komen door de reliekenschrijnen aan te raken of te kussen. De kerken en kloosters ‘touwtrekken’ om de meest waardevolle relieken.

In Maastricht ontwikkelen ambachtelijke ateliers zowel binnen als buiten de kloosters zich tot zeer hoog artistiek niveau. Kerkelijke gewaden zoals kazuifels, glas-in-lood versieringen, kelken en monstransen worden rijk versierd en in kostbare materialen uitgevoerd. De reliekhouders en -schrijnen worden topkunstwerken in alle soorten en maten. Pelgrims reizen van heinde en verre naar Maastricht om al het moois te zien.

 

Kloosters met verrassende schatten

Maastricht telt nog steeds een groot aantal kloosters maar het waren er ooit 61! Nu zijn er nog maar drie over die functioneren als christelijke leefgemeenschap. Veel kloostergebouwen hebben ook een  nieuwe bestemming gekregen, zo ook de Oude Minderbroederskerk waarin het Regionaal Historisch Centrum Limburg gevestigd is. De kerk, zonder toren,  is opgetrokken in mergel en is voor een gotische kerk vrij sober qua stijl. Deze past bij de manier waarop de kloosterlingen ooit leefden in de -nu verdwenen- gebouwen rond de kerk. Ze gaven hun bezittingen weg en leefden in armoede. In de kerk is sinds 1996 een schat aan kennis over het Limburgs verleden ondergebracht.

Een kerkgebouw dat op het eerste gezicht best lijkt op de Oude Minderbroederskerk is ook van een ‘bedelorde’ geweest: de Dominicanen. Een historisch gebouw, vlakbij het Vrijthof, dat een nieuwe bestemming heeft gekregen. De moderne metalen toegangspoort vormt een opvallend contrast met de gevel van het sobere gotische kerk. Ze biedt onderdak aan een gigantische boekenwinkel annex luxe koffiebar. Een verborgen kerkschat, voor wie naar boven kijkt, is een 14e-eeuwse muurschildering met voorstellingen uit het leven van de heilige Thomas van Aquino.

Boekhandel Dominicanen

Eeuwig stralende Noodkist

De schatkamer van de Sint Servaas aan het Keizer Karelplein, behoort tot de belangrijkste bezienswaardigheden van Maastricht. ‘Het kunstpakhuis’ hoort onlosmakelijk bij de monumentale basiliek -zeer rijk aan kunstschatten- die in de loop der eeuwen is gebouwd rond de grafkerk. De kerk is sinds de vroege middeleeuwen de ultieme bestemming voor veel pelgrims uit heel Europa om de gunst van de eerste bisschop van Maastricht te vragen. In de 15e eeuw komen er al honderdduizend bezoekers naar de Heiligdomsvaarten waarbij de relieken van de Sint Servaas worden rondgedragen. Deze processies worden vanaf 1632 lange tijd verboden door de Nederlandse Staat. Daardoor worden de kerkelijke schatkamers alleen maar belangrijker voor de katholieken. De basiscollectie van de schatkamer van de Sint Servaas is steeds uitgebreid met devotionalia, liturgische objecten en andere bijzondere kunstwerken. Topstuk is het reliekschrijn van Servatius; een absoluut hoogtepunt in de romaanse, Maaslandse edelsmeedkunst. De zogenoemde ‘Noodkist’, wordt in tijden van rampspoed rondgedragen door de stad. Deze ommegang was ook gepland in coronatijd maar kon toen,  vanwege de maatregelen niet doorgaan. Besloten werd de Noodkist in de kerk tentoon te stellen. Ook bij deze gelegenheid trok het reliekschrijn heel veel bezoekers.

Borstbeeld Sint Servaas

Bonnefanten als moderne schatkamer

Wie na deze tocht langs religieus erfgoed in het oude centrum van Maastricht nog energie over heeft bezoekt Bonnefanten, zonder twijfel de grootste schatkamer van Maastricht. Dit museum-met-toren- in de wijk Céramique is vernoemd naar een nog bestaand voormalig monumentaal klooster in de oude binnenstad. Het waren zusters die de opvang van meisjes en wezen, op zich namen. Bonnefanten heeft een enorme collectie religieuze kunst van topkwaliteit, vaak afkomstig uit Maastrichtse kerken en kloosters die gesloten of verdwenen zijn. Het museum bezit maar liefst 13 sculpturen die worden toegeschreven aan Jan van Steffenswert.

Bonnefanten

Deze blog kwam tot stand in samenwerking met CHAPEAU Magazine

Jij bent toch ook een Fijnproever?

Schrijf je kosteloos in en wij geven jou de allerleukste adresjes om Maastricht te ontdekken. Verborgen parels en onontdekte plekjes waar je alvast over kunt wegdromen. Ook ontvang je een actiecode waarmee je voor een leuk prijsje kunt overnachten én parkeren.

Je bent er bijna! We hebben je een e-mail gestuurd waarin je jouw inschrijving alleen nog maar hoeft te bevestigen.

Heb je binnen 15 minuten nog geen e-mail ontvangen? Dan kan deze in je spamfolder zitten.

Er ging iets mis met je aanmelding. Probeer het nog een keer of stuur een e-mail naar info@bezoekmaastricht.nl.
  • *
  • *